از کریسمس ۱۹۱۴ تا تابستان ۲۰۲۶ | فوتبال روی آوار جنگ

رویداد۲۴ | گروه ورزشی- اندکی پس از نیمه‌شب روز کریسمس ۱۹۱، در میان خونین ترین جنگ تاریخ در حالی که بیشتر نیروهای آلمانی که در منطقه ایپر بلژیک درگیر جنگ جهانی اول بودند، شلیک توپخانه و سلاح‌های خود را متوقف کردند و شروع به خواندن سرودهای کریسمس کردند. با نخستین روشنایی سپیده‌دم، بسیاری از سربازان آلمانی از سنگرهای خود بیرون آمدند و در سرزمین بی‌طرف میان دو جبهه به خطوط متفقین نزدیک شدند و به زبان مادری دشمنانشان فریاد زدند: «کریسمس مبارک!» در ابتدا، سربازان متفقین تصور کردند این یک ترفند است، اما وقتی دیدند آلمانی‌ها سلاحی همراه ندارند، آنها نیز از سنگرهایشان بیرون آمدند و با سربازان دشمن دست دادند.

یکی از عجیب ترین مستندات این تاریخ، برگزاری یک مسابقه دوستانه فوتبال میان سربازان دو جبهه است.

بسیار تعجب‌آور است اگر بدانید که در صد سال گذشته هیچگاه هیچ تورنمنت بزرگ فوتبالی در شرایطی کاملا صلح‌آمیز برگزار نشده است. جنگ، بحران‌های قاره‌ای و بین‌المللی به اضافه ناآرامی‌های داخلی و خشونت‌آمیز در برخی کشور‌ها همیشه در پس زمینه همه رخداد‌ها وجود داشته‌اند؛ از جمله در ایام برگزاری جام‌های جهانی یا رقابت‌های فوتبال قاره‌ای.

ده روز دیگر در حالی جام جهانی آغاز می شود که جنگ در خاورمیانه و اروپا، روایت‌ اصلی است؛ و متاسفانه در این دوره ما به عنوان مردم ایران بخشی از این روایت‌ها هستیم.

جنگ جهانی، جام جهانی

نخستین طلاقی فوتبال و جنگ به سال ۱۹۴۲ برمی‌گردد. جام جهانی در سال ۱۹۳۰ تاسیس شد. قرار بر این بود که دوره چهارم این رقابت‌ها در سال ۱۹۴۲ در یکی از دو کشور برزیل یا آلمان برگزار شود، اما با وقوع جنگ جهانی در سال ۱۹۳۹ این رقابت‌ها تعطیل شد و تا سال ۱۹۵۰ برگزار نشد. البته بلافاصله پس از پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵، برخی تصمیم به برگزاری یک دوره رقابت‌های جام جهانی در سال ۱۹۴۶ گرفتند، اما کشور‌های اروپایی و آسیایی غرق در ویرانی بودند و منابع مالی کافی برای برگزاری یا سفر به مسابقات وجود نداشت. بنابراین فیفا این دوره را نیز لغو کرد تا مسابقات سرانجام در سال ۱۹۵۰ در برزیل از سر گرفته شود.

گفته می‌شود جام جهانی ۱۹۵۰ و ۱۹۵۴ به دلیل اینکه دقیقا بعد از جنگ فاجعه‌بار جهانی دوم برگزار شد، فضایی به نسبت صلح‌آمیزتر داشت. در آن روز‌ها دنیا ترسان از تکرار واقعه دهشتناک دهه قبل بیشتر روی بازسازی و پیوند‌ها تاکید داشت.

با این حال درست از یک سال بعد، یعنی از سال ۱۹۵۵ تا سال ۱۹۷۵ به مدت ۲۰ سال دنیا درگیر جنگی شد به اسم جنگ ویتنام! چندین دوره جام جهانی و جام‌های قاره‌ای در شرایطی برگزار شد که در شرق آسیا، شبه نظامیان و نیرو‌های ارتش‌های چندین کشور درگیر کشت‌وکشتار مردم و یکدیگر بودند. ویتنامی‌ها در تمامی این سال‌ها از حضور در رقابت‌های فوتبال بازماندند.

جنگ‌های خلیج فارس، جنگ بالکان، جنگ اوکراین و حماسه عراق!

تعدادی از جام‌های جهانی و رقابت‌های قاره‌ای در ادوار بعد به نوعی مقارن با یک بحران بزرگ بین‌المللی بوده‌اند. یورو ۱۹۹۲ که آن زمان با نام جام ملت‌های اروپا برگزار می‌شد با جنگ یوگسلاوی همزمان شد. در حالی که پیش از شروع مسابقات یوگسلاوی یکی از شانس‌های قهرمانی به حساب می‌آمد با فروپاشی این کشور، سازمان ملل متحد تحریم‌های شدیدی علیه بلگراد وضع کرد.

فقط ۱۰ روز مانده به شروع مسابقات، یوفا تحت فشار سازمان ملل، یوگسلاوی را از تورنمنت اخراج کرد. دانمارک که در گروه یوگسلاوی دوم شده بود و بازیکنانش در تعطیلات تابستانی بودند، به مسابقات فراخوانده شد و در کمال تعجب این تیم ناآماده قهرمان اروپا شد!

قهرمانی دانمارک در یورو۹۲

یک دوره جام جهانی و دو دوره جام ملت‌های آسیا در خلال جنگ ایران و عراق و سپس جنگ خلیج فارس بین عراق و کویت برگزار شد.

تنها چند روز پس از آغاز مسابقات جام ملت‌های آسیا در دوره هفتم، در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، ارتش صدام تهاجم سراسری خود را به خاک ایران آغاز کرد و جنگ ۸ ساله رسماً کلید خورد. جالب اینکه بازیکنان تیم ملی ایران در اردوی شب قبل از بازی نخست خود بودند که خبر جنگ به گوششان رسید. ایران در دوره بعدی جام ملت‌ها هم درگیر جنگ بود. همینطور در مقدماتی انتخابی جام جهانی ۱۹۸۲ و ۱۹۸۶.

ایران در مقدماتی جام جهانی ۱۹۸۲ از مسابقات انصراف داد و در جام جهانی ۱۹۸۶ به دلیل سرپیچی از دستور فیفا مبنی بر بازی مقابل عراق در زمین بی‌طرف از صعود بازماند.

جام جهانی ۲۰۲۲ قطر و یورو ۲۰۲۴ به طور مستقیم تحت تاثیر حمله نظامی روسیه به اوکراین قرار گرفت. فیفا و یوفا فوتبال روسیه را به دلیل اقدامات نظامی این کشور از حضور در تمامی تورنمنت‌ها منع کردند. تعلیق فوتبال روسیه در آستانه جام جهانی ۲۰۲۶ همچنان ادامه دارد.

در این میان یک اتفاق بسیار نادر، شبیه به اتفاق یورو ۱۹۹۲ در آسیا به وقوع پیوست. در سال ۲۰۰۷، عراق در تاریک‌ترین دوران خود پس از حمله سال ۲۰۰۳ آمریکا قرار داشت. یک جنگ داخلی تمام‌عیار در جریان بود و در چنین وضعیت فاجعه‌باری، تیم ملی فوتبال عراق راهی جام ملت‌های آسیا شد. این تیم از یک طرف با نبود زمین تمرین و امکانات مواجه بود و از سمت دیگر با فاجعه ترور پزشک و فیزیوتراپ تیم در بغداد بر اثر انفجار بمب کنار جاده‌ای.

در حالی که هیچ‌کس شانسی برای عراق قائل نبود آنها در کمال تعجب قهرمان مسابقات شدند. البته این قهرمانی بدون تراژدی نبود. در حین مسابقات پس از پیروزی بر کره جنوبی در نیمه‌نهای، مردم بغداد به خیابان‌ها ریختند تا جشن بگیرند. در همین حین، دو مهاجم انتحاری خود را میان جمعیت منفجر کردند و بیش از ۵۰ هوادار فوتبال کشته شدند.

فوتبال، بحران و زندگی مدرن

تاریخ هنوز فراموش نکرده در سال ۱۹۶۹ و در مسابقات مقدماتی جام جهانی ۱۹۷۰ جنگ بین السالوداور و هندوراس، که اتفاقا جرقه‌اش در زمین فوتبال خورد بیش از ۲۰۰۰ کشته داشت. هنوز کسی یادش نرفته بین سال‌های ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۵ دو کشور بولیوی و پاراگوئه وارد یک جنگ خونین و ویرانگر شدند (جنگ چاکو) که باعث شد مسابقات جام ملت‌های آمریکای جنوبی برای چندین سال به طور منظم برگزار نشود.

آغاز جنگ 100 ساعته میان السالوادور و هندوراس از زمین فوتبال

قبل از جام ملت‌های آفریقا در سال ۲۰۱۰ به میزبانی آنگولا اتوبوس تیم ملی توگو در کشور میزبان مورد حمله مسلحانه گروهی از جدایی‌طلبان قرار گرفت که در آن حمله راننده اتوبوس، کمک‌مربی و مدیر رسانه‌ای تیم توگو کشته و چند بازیکن نیز مجروح گشتند. جنگ اعراب و اسرائیل، دوران طولانی مدت حمله نظامی اسرائیل به غزه و لبنان، جنگ‌های داخلی آفریقا و... همیشه یک روایت فرعی هم داشته‌اند؛ فوتبال.

۱۰۰ سال پیش تصور می‌شد بشر به درجه‌ای از بلوغ رسیده که بفهمد جنگ حتی آخرین راه حل کردن مشکلات هم نیست. بعد از دو جنگ ویرانگر جهانی این خیال خوش از بین رفت و کشور‌ها فهمیدند علاوه بر حساب کردن روی فهم بشر باید روی قوانین بازدارنده هم کار کنند. امروز، اما مشخص شده حتی قوانین هم نمی‌توانند جلوی جنگ طلبی برخی رهبران سیاسی را بگیرند. در این میان آنهایی که باور داشتند فوتبال می‌تواند کشور‌ها را به هم نزدیک کند بیشتر از همه رودست خورده‌اند. وقتی می‌بینند جام جهانی ۲۰۲۶ آغاز می‌شود و در بسیاری نقاط جهان جنگ‌های بین‌المللی و داخلی جریان دارد و بدتر از همه کشور میزبان یک متجاوز جنگی است. اما به نظر می‌رسد این سرنوشتی است که بشر از آن راه فراری ندارد. تاریخ ۱۰۰ سال معاصر این را ثابت می‌کند.

ایران، آمریکا و جام جهانی

جام جهانی ۲۰۲۶ ده روز دیگر آغاز می‌شود. این برای نخستین بار است که کشور میزبان جام جهانی درگیر جنگ است و یکی از کشور‌های راه یافته به مسابقات هم طرف دیگر این جنگ!

آمریکا به عنوان آغازگر جنگ قرار است میزبان بازی‌های ایران در دور گروهی مسابقات باشد. این در حالی است که حواشی حضور ایران در خاک ایالات متحده، گرفتن ویزا و نحوه اقامت بازیکنان حواشی بسیاری را به دنبال داشته است که موضوع این گزارش نیست. اما بسیاری از کارشناسان معتقدند ترامپ تلاش دارد پیش از شروع جام جهانی آتش‌بس طولانی شده میان آمریکا و ایران را تبدیل به یک صلح دائمی کند. برخی هم اعتقاد دارند ترامپ فعلا در حال خرید زمان است تا جام جهانی به پایان برسد و سپس عملیات نظامی خود را در خلیج فارس از سر بگیرد.

فعالان حقوق بشر می‌گویند میزبانی آمریکا از جام جهانی آن هم در حالی که آغازگر یک تجاوز نظامی به خاک یک کشور دیگر بوده با منطق نظام بین‌المللی و قوانین فیفا ناسازگار است. آنها سوال می‌کنند چطور روسیه بعد از حمله به اوکراین مجازات می‌شود، اما آمریکا بعد از کشتن مردم ایران پاداش میزبانی از جام جهانی می‌گیرد؟